Πέμπτη 8 Μαρτίου 2012
Το σύμφωνο του ευρώ: ευλογία ή κατάρα; 23/7/2011
Το σύμφωνο του ευρώ: ευλογία ή κατάρα; 23/7/2011
Tων Αρχοντη Λ. Παντσιου* και Καλλινικου Κ. Νικολακοπουλου**
Οι τελευταίες εξελίξεις στην κρίση χρέους κρατών–μελών της Ευρωζώνης (της οποίας την κορυφή μόνο του παγόβουνου αποτελεί η Ελλάδα), εκτός της ανάγκης της άμεσης αντιμετώπισης του προβλήματος (οι γραμμές αυτές γράφονται πριν από τη σύγκλιση της Ευρωπαϊκής Συνόδου Κορυφής της 21ης Ιουλίου), κάνουν επιτακτική την υιοθέτηση μακροπρόθεσμων μέτρων σύγκλισης των χωρών–μελών της για την ευχερέστερη αντιμετώπιση προβλημάτων ανισορροπιών. Το αποκαλούμενο «Σύμφωνο του Ευρώ» (αρχική ονομασία «Σύμφωνο Ανταγωνιστικότητας») θέτει στόχους, αφήνοντας στην κάθε χώρα–μέλος κάποια ευελιξία στην εξειδίκευση των μέτρων για την επίτευξή τους, όσον αφορά στην ανταγωνιστικότητα, την απασχόληση, τα βιώσιμα δημόσια οικονομικά και την ενδυνάμωση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Το τελικό κείμενο της Συμφωνίας υιοθετήθηκε στην εαρινή Σύνοδο Κορυφής της Ε.Ε. την 24η - 25η Μαρτίου και τελεί υπό την αίρεση της έγκρισής του από τα εθνικά κοινοβούλια.
Το Σύμφωνο μοιάζει ως ένας συμβιβασμός μεταξύ πλεονασματικού Βορρά και ελλειμματικού Νότου στην προσπάθεια διάσωσης του ευρώ, με σχετικά κυρίαρχο, όπως αναμενόταν, τον δανειστή Βορρά. Οι αδύναμες ελλειμματικές χώρες θα υποχρεωθούν να ακολουθήσουν μακροχρόνιες πολιτικές δημοσιονομικής λιτότητας και ύφεσης.
Οι στόχοι και τα μέτρα ελάχιστη σχέση δείχνουν να έχουν με την ενδυνάμωση της ανταγωνιστικότητας εντός της Ευρωζώνης (εξάλλου τι νόημα έχει μια γενική αύξηση της ανταγωνιστικότητας στην Ευρωζώνη, όταν το ενδο-ευρωζωνικό εμπόριο κυριαρχεί του διεθνούς;) και περισσότερο με το άγχος των ηγετών της να ενδυναμώσουν τα κριτήρια που καθορίζουν μια επιτυχή Αριστη Νομισματική Ζώνη. Με δεδομένη τη δυσκαμψία στην κινητικότητα του εργατικού δυναμικού, κάποια μέτρα αποσκοπούν στην περαιτέρω απελευθέρωση των αγορών για την εύρυθμη κατανομή των αγαθών και των κεφαλαίων, όπως η ελαστικότητα στην αγορά εργασίας, όπου συνήθως παρατηρούνται οι μεγαλύτερες αγκυλώσεις.
Οι πιθανές ανισορροπίες που μπορούν να δημιουργηθούν από ασύμμετρους κραδασμούς και σημαντικές διαρθρωτικές διαφορές που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τα παραπάνω δύο κριτήρια, κάνουν επιτακτικό ένα τρίτο κριτήριο, αλλά ευαίσθητο πολιτικά, του οποίου η πρόοδος με τα πρώτα δειλά βήματα από τον πλεονασματικό Βορρά αποτελεί το δικό του συμβιβαστικό βήμα: ένα σύστημα επιμερισμού του κινδύνου οικονομικών κραδασμών με την μορφή δημιουργίας ενός αυτόματου μηχανισμού μεταβίβασης δημοσιονομικών πόρων.
Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης δεν προέβλεπε τη δυνατότητα χρήσης τέτοιων πόρων για τη διάσωση αδύναμων χωρών. Με αφορμή όμως την κρίση χρέους στην Ευρωζώνη και τη διάσωση της Ελλάδας τον Μάιο του 2010 από την Ευρωζώνη και το ΔΝΤ (ακολούθησαν η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, και χώρες όπως Ισπανία και Ιταλία δέχονται ισχυρές πιέσεις από τις αγορές), η Ε.Ε. δημιούργησε το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSF). Το Σύμφωνο του Ευρώ προβλέπει πως το 2013 θα το διαδεχθεί ο μόνιμος Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM), που θα «προικοδοτηθεί» με 700 δις. ευρώ και το πλαίσιο λειτουργίας του εγκρίθηκε κατ’ αρχήν στη Σύνοδο της 24ης - 25ης Μαρτίου. Για την Ευρωζώνη, συνολικά, σημαίνει ότι έχει κάνει ακόμη ένα πολύ αργό, αλλά σταθερό βήμα προς την επίτευξη των κριτηρίων μιας Αριστης Νομισματικής Ενωσης.
Μέτρα όπως η επιμήκυνση αποπληρωμής του ληφθέντος από το EFSF δανείου και η μικρή μείωση του επιτοκίου του δεν λύνουν ουσιαστικά το πρόβλημα της Ελλάδας, αλλά και οποιασδήποτε ελλειμματικής χώρας, δίνουν όμως μία παράταση ζωής και το μεταθέτουν χρονικά. Θα το παρομοιάζαμε με την αναβολή εκτέλεσης ενός καταδικασμένου σε θάνατο και όχι με τη χορήγηση χάρης. Ανεξάρτητα από την τελική μορφή που θα λάβει το νέο πακέτο στήριξης της Ελλάδας, με τη συμμετοχή ιδιωτών ή όχι, μια τέτοια λύση μπορεί να αντιμετωπίσει προσωρινά μία από τις συνέπειες της κρίσης του δημόσιου χρέους στην Ευρωζώνη, αλλά ούτε αυτή επιλύει οριστικά το πρόβλημα και δεν αντιμετωπίζει ουσιαστικά, αφενός τα γενεσιουργά αίτια δημιουργίας του δημόσιου χρέους και αφετέρου τη συνολική επαναγορά των δημιουργηθέντων δημόσιων χρεών των χωρών της Ευρωζώνης.
Το κόστος του Συμφώνου για το Ευρώ για την Ελλάδα θα είναι σημαντικό και η διαδικασία προσαρμογής επώδυνη: τα μέτρα που καλείται και θα κληθεί να υιοθετήσει στο άμεσο μέλλον μέσω του Μεσοπρόθεσμου οδηγούν νομοτελειακά σε βαθιά και μακροχρόνια ύφεση με ανυπολόγιστες συνέπειες στον κοινωνικό ιστό της χώρας. Η προσαρμογή αυτή θα ήταν συντομότερη και λιγότερο επώδυνη αν υιοθετούνταν μια συνολική αμφίδρομη, συμμετρική αναπροσαρμογή εντός της Ευρωζώνης, όπου τα πλεονάσματα στα ισοζύγια των τρεχουσών συναλλαγών χωρών όπως η Γερμανία δεν μένουν «εκτός κυκλοφορίας», αλλά ανακυκλώνονται και ξοδεύονται. Μία ανάλογη πρόταση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή που εστιαζόταν σε μια συμμετρική προσέγγιση στην εξισορρόπηση υπερβολικών απωλειών και κερδών στην ανταγωνιστικότητα εντός της Ευρωζώνης απορρίφθηκε από τον κ. Τρισέ, που θεώρησε ότι τα κέρδη μιας χώρας από βελτίωση της ανταγωνιστικότητάς της διαχέονται και στους εμπορικούς της εταίρους. Σημαντική προϋπόθεση είναι όμως η επίτευξη πλεονασμάτων στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών μιας χώρας να μην αποτελεί σκοπό, αλλά μέσο, για αύξηση της αγοραστικής δύναμης .
* Δρ Οικονομικών Επιστημών - Καθηγητής Οικονομικών, Αμερικανικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης (ACT), apantsio@act.edu
** Οικονομολόγος - Αναλυτής Πληροφοριακών Συστημάτων, nikokal02@yahoo.gr
ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ KAI ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΖΩΝΗ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ KAI ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΖΩΝΗ
των Αρχοντή Λ. Πάντσιου* και Καλλίνικου Κ. Νικολακόπουλου** 18/8/2011
Οι τελευταίες εξελίξεις, σε Ευρωπαικό αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο, που πυροδότησε η κρίση χρέους στην Ευρωζώνη και στις ΗΠΑ, καταδεικνύουν το ευάλωτο της παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας στις σημερινές συνθήκες παγκοσμιοποίησης και αλληλεξάρτησης των οικονομιών. Το παρόν άρθρο θα εστιασθεί στην κρίση της Ευρωζώνης, γιατί θεωρεί ότι το πρόβλημα χρέους των ΗΠΑ, παρ’ ότι σημαντικό, είναι διαφορετικό της Ευρωζώνης (και σε μεγάλο βαθμό τεχνητό) και γιατί στην περίπτωση της Ευρωζώνης διακυβεύεται στην ουσία η ίδια η συνοχή της.
Από την γέννηση της κρίσης στην Ευρωζώνη, στις αρχές του 2010, αρκετοί αναλυτές (ανάμεσα τους και οι υπογράφοντες) υποστήριζαν ότι η κρίση δεν είναι θέμα μιας ή δύο χωρών (όπως διατείνονταν η γραφειοκρατική ηγεσία των Βρυξελλών), αλλά συστημική και οφειλόταν στην αρχιτεκτονική της Ευρωζώνης η οποία δεν προνόησε να δημιουργήσει μηχανισμούς αποτροπής και αντιμετώπισης ενδογενών κρίσεων, λόγω των μακροοικονομικών ανισορροπιών ανάμεσα στις χώρες-μέλη της. Η δημιουργία τέτοιων μηχανισμών, όμως, συνεπάγεται απεμπόληση κυρίαρχων εθνικών δικαιωμάτων, με αποτέλεσμα ο δρόμος προς την ευρωπαική ολοκλήρωση να είναι μια σειρά συμβιβασμών ανάμεσα στην πολιτική πραγματικότητα και την επιθυμία για περαιτέρω οικονομική συνοχή και πιθανά οφέλη. Αυτά που ζούμε τους τελευταίους 18 μήνες στην Ευρωζώνη και αυτά που θα διαδραματισθούν στο μέλλον, μπορούν να κριθούν από το αποτέλεσμα της «πάλης» ανάμεσα στους παραπάνω δύο ισχυρούς παράγοντες, η εξισορρόπηση των οποίων θα κρίνει και το τελικό αποτέλεσμα.
Οι αποφάσεις της 21ης Ιουλίου καταδεικνύουν την παραπάνω «πάλη»: οι χώρες-δανειστές (βλέπε Γερμανία) έκαναν ακόμη ένα συμβιβαστικό βήμα, αποφασίζοντας για την Ελλάδα την χορήγηση νέου δανείου €109 δις (με μερική συμμετοχή ιδιωτών), δίνοντας ταυτόχρονα την δυνατότητα στον EFSF αγοράς ομολόγων από την δευτερογενή αγορά κι επιμηκύνοντας το κατεχόμενο από ιδιώτες χρέος σε εθελοντική βάση, το οποίο εκτιμούν σε πρώτη φάση σε €37δις+ €12,6δις=€49,6δις και συνολικά για την περίοδο 2011-2019 σε 106 δις. Το επιτόκιο για το ισχύον δάνειο της Ελλάδας μειώνεται στο 3,5% που διαφαίνεται ότι θα ισχύσει και για τις περιπτώσεις της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας, αυξάνοντας την περίοδο αποπληρωμής του μέχρι και 30 έτη με περίοδο χάριτος 10 ετών. Τα παραπάνω, υπόκεινται στην αίρεση των Κοινοβουλίων των χωρών-μελών της Ευρωζώνης και αναμένονται να ψηφισθούν ως τον Οκτώβριο.
Στις αποφάσεις της 21ης Ιουλίου, δεν γίνεται αναφορά για αλλαγή του ρόλου της ΕΚΤ και την ουσιαστική συμμετοχή της στην διαχείριση των δημοσίων χρεών της ευρωζώνης (αν και ανεπίσημα και σιωπηλά η ΕΚΤ συμμετέχει στην αγορά ομολόγων κρατών-μελών της Ευρωζώνης στην δευτερογενή αγορά, με πιο πρόσφατες τις περιπτώσεις της Ιταλίας και της Ισπανίας) και δεν αναφέρεται πουθενά η αναγκαιότητα έκδοσης και ευρωομολόγου, αλλά και η συνολική διαχείριση χρέους της ευρωζώνης. Ο κύριος στόχος της ΕΚΤ παραμένει ο έλεγχος του πληθωρισμού που αποτελεί την πάγια πολιτική της Γερμανίας και τροχοπέδη για οποιαδήποτε προσπάθεια καταπολέμησης της ύφεσης. Επίσης πουθενά δεν αναφέρεται η πρόθεση αύξησης των κονδυλίων του EFSF αλλά και του ESM, που θα τον διαδεχθεί, στα €2-2,5 τρις για να αντιμετωπισθούν ευρύτερες κρίσεις κι επιθέσεις των αγορών σε δυνητικά αδύναμα σημεία του συστήματος, όπως Ιταλία και Ισπανία αρχικά, αλλά μελλοντικά σε χώρες όπως την Κύπρο και το Βέλγιο ή ακόμη και στην ίδια την Γαλλία!
Και πριν αλέκτωρ λαλήσει τρις, με αφορμή την κρίση χρέους στις ΗΠΑ και την υποβάθμιση της πιστοληπτικής της ικανότητας από την S&P, η παγκόσμια οικονομία απειλήθηκε με οικονομικό Αρμαγεδδώνα, με τις οικονομίες της Ιταλίας και της Ισπανίας να βλέπουν τα επιτόκια δανεισμού στα 10ετή ομόλογα να υπερβαίνουν προσωρινά το 6% και την ΕΚΤ να σπεύδει πυροσβεστικά σε αγορές ομολόγων αυτών των χωρών στην δευτερογενή αγορά.
Είναι εμφανές ότι τα παραπάνω αποτελούν ένα μόνο επεισόδιο από όσα μας επιφυλάσσει το προσεχές μέλλον. Η Ευρωζώνη έχει να αντιμετωπίσει στο άμεσο μέλλον την λήψη δύσκολων και ιστορικών αποφάσεων προς μια πλήρη οικονομική ολοκλήρωση. Αφότου έγινε προφανές ότι η κρίση δεν είναι Ελληνική αλλά συστημική, το μέλλον της Ευρωζώνης θα κριθεί από το αν οι χώρες-δανειστές θεωρήσουν ότι τα οφέλη της διατήρησης του κοινού νομίσματος υπερτερούν του συνεπαγόμενου κόστους της σταδιακής απώλειας εθνικής κυριαρχίας με την υιοθέτηση κανόνων κεντρικής οικονομικής διαχείρισης. Αρκεί να αναφέρουμε ότι το κοινό νόμισμα ωφέλησε την Γερμανία σε βάρος των συνεταίρων της περιφέρειας, οδηγώντας την σε μεγάλα ενδο-ευρωζωνικά πλεονάσματα έναντι των χωρών της περιφέρειας. Μελέτες έχουν δείξει, πως παρά την ανατίμηση του ευρώ την πρώτη δεκαετία της ζωής του κατά 7% περίπου σε πραγματικές τιμές, εντός της ευρωζώνης υπήρξαν σημαντικές διαφοροποιήσεις όσον αφορά στην απώλεια ανταγωνιστικότητας για επιμέρους χώρες: ενώ η Γερμανία απολάμβανε μια πραγματική υποτίμηση ύψους 3,5% και η Φιλανδία 2%, οι χώρες της περιφέρειας είδαν την πραγματική τους συναλλαγματική ισοτιμία να κερδίζει από 5-6% (Ιταλία-Πορτογαλία), ως 10-20% (Ελλάδα,Ισπανία,Ιρλανδία).
Εδώ θα αναφερθούμε σε ένα μόνο παράδειγμα κεντρικής οικονομικής διακυβέρνησης που έχει συζητηθεί, όπως η δημιουργία ενός Ευρωπαικού Υπουργείου Οικονομικών. Σε πολιτικό επίπεδο, μια τέτοια κίνηση θα σήμαινε ενδυνάμωση της κεντρικής οικονομικής διακυβέρνησης και αποδυνάμωση της εθνικής κυριαρχίας. Σε οικονομικό επίπεδο, όμως, θα σήμαινε την δυνατότητα έκδοσης κοινού ευρωομολόγου από αυτή την Αρχή με μείωση του συνολικού ομολογιακού κινδύνου, καθώς και την θεσμική άσκηση κεντρικής δημοσιονομικής πολιτικής με την δυνατότητα μεταβίβασης δημοσιονομικών πόρων, βήματα που θα θωράκιζαν το κοινό νόμισμα. Πολιτικά, όμως, χώρες όπως η Γερμανία θα βρίσκονταν σε δύσκολη θέση να πείσουν τον λαό τους για την αναγκαιότητα μιας τέτοιας κίνησης.
Τέτοιες κινήσεις αντιμετώπισης βραχυπρόθεσμων και μεσοπρόθεσμων οικονομικών κραδασμών, θα μπορούσαν επίσης να συνοδευθούν από την ίδρυση ενός Συμβουλίου Οικονομικής Σταθερότητας με στόχο την αποτροπή δημιουργίας υπερβολικών μακροοικονομικών ανισορροπιών. Πρόσφατα, ο Γερμανός αντιπρόεδρος της κυβέρνησης κος Φίλιπ Ρέσλερ πρότεινε την ίδρυση ενός τέτοιου Συμβουλίου που θα είναι αρμόδιο να επιβάλει κυρώσεις σε χώρες-μέλη που «παραβιάζουν τους δημοσιονομικούς κανόνες της νομισματικής ένωσης». Αν όμως, μια τέτοια πολιτική μέτρων και κυρώσεων περιόριζε το βάρος της προσαρμογής μόνο στην ελλειμματική χώρα θα ήταν κοντόφθαλμη και αναποτελεσματική. Απεναντίας, μια σφαιρική πολιτική ελέγχου ελλειμμάτων ΚΑΙ πλεονασμάτων στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, θα έδινε την δυνατότητα στις πλεονασματικές χώρες να αυξήσουν τις εισαγωγές τους από τις ελλειμματικές χώρες, μέσω της αυξημένης τους αγοραστικής δύναμης, με στόχο τη δημιουργία ισορροπίας. Η ανακύκλωση των εναπομεινάντων πλεονασμάτων, με την δυνατότητα δανεισμού τους από τις ελλειμματικές χώρες προς χρηματοδότηση του διεθνούς εμπορίου, θα μπορούσε να διευκολύνει την οικονομική ανάπτυξη απαλλαγμένη από πληθωριστικές πιέσεις. Μια τέτοια ανακύκλωση πλεονασμάτων ελαφρύνει σε σημαντικό βαθμό το βάρος της προσαρμογής της ελλειμματικής χώρας με επώδυνα, σε χρόνο και μέγεθος, αποπληθωριστικά μέτρα ύφεσης (πολιτικές που ακολουθούνται σήμερα για τις ελλειμματικές χώρες), ενισχύοντας τις συνολικές αναπτυξιακές προοπτικές. Με ένα τέτοιο σύστημα, τα ελλείμματα θα είναι πάντα κάτω από κάποιο έλεγχο, μια και θα ελέγχονται και τα αντίστοιχα πλεονάσματα.
Δυστυχώς, η ιστορία μας διδάσκει πως τις αποφάσεις τις επιβάλλουν οι δανειστές και πως η πιθανή επικράτηση των ισχυρών Γερμανών θα αποσταθεροποιήσει μεσοπρόθεσμα την Ευρωζώνη, αδυνατώντας να ελέγξει το πρόβλημα των ελλειμμάτων και των χρεών με πολιτικές αποπληθωρισμού, οδυνηρών υφέσεων και νεο-μερκαντιλιστικής αντίληψης. Αν δεν γίνει εμβάθυνση της οικονομικής διακυβέρνησης, με την δυνατότητα μεταβίβασης δημοσιονομικών πόρων (σε οικονομίες ομοσπονδιακού τύπου, οι πλεονάζοντες πόροι μιας πολιτείας μεταφέρονται μέσω του προυπολογισμού σε άλλη ελλειμματική πολιτεία) και τον επαναπροσδιορισμό του ρόλου της ΕΚΤ και δεν δημιουργηθεί ένας συμμετρικά εξισορροπητικός μηχανισμός, μπορεί οι ευρω-σκεπτικιστές να αποδειχθούν προφητικοί και το ευρώ να διαλυθεί στα εξ ων συνετέθη.
* Δρ. Οικονομικών Επιστημών, Καθηγητής Οικονομίας, Αμερικανικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης (ACT), apantsio@act.edu
**Οικονομολόγος – Αναλυτής Πληροφοριακών Συστημάτων, nikokal02@yahoo.gr
Οι ανισορροπίες στην Ευρωζώνη 6/2/2011
Οι ανισορροπίες στην Ευρωζώνη 6/2/2011
Των Αρχοντη Λ. Παντσιου* και Καλλινικου Κ. Νικολακοπουλου**
Η κρίση στην Ευρωζώνη και το μέλλον του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος έχουν βρεθεί στο επίκεντρο μιας οικονομικής αντιπαράθεσης για τη σωστή αντιμετώπιση των αιτιών-συνεπειών αυτής της κρίσης. Η ανάλυση που ακολουθεί βασίζεται στην εκτενέστερη εργασία «Συστημική Κρίση και Διαμάχες στην Ευρωζώνη», που θα δημοσιευθεί προσεχώς ολοκληρωμένη στο βιβλίο της Ελληνικής Ενωσης Τραπεζών με τίτλο «Η Διεθνής Κρίση, η Κρίση στην Ευρωζώνη και το Ελληνικό Χρηματοπιστωτικό Σύστημα», όπου και παραπέμπουμε.
Στο πλαίσιο μιας νομισματικής ένωσης όπως η Ευρωζώνη, η εμφάνιση συστημικών κρίσεων είναι αποτέλεσμα μακροοικονομικών ανισορροπιών που οφείλονται σε διαρθρωτικές διαφορές των επιμέρους χωρών σε επίπεδο ανταγωνιστικότητας και εξαγωγικού προσανατολισμού, κυρίως ανάμεσα στις πλεονασματικές χώρες του Βορρά και τις ελλειμματικές χώρες του Νότου στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Υπό άλλες συνθήκες, οι ελλειμματικές χώρες του Νότου θα υποτιμούσαν το νόμισμά τους και/ή θα επέβαλαν προστατευτικά μέτρα. Μέσα στην ΟΝΕ όμως, η νέα ισορροπία (θεωρητικά) επιτυγχάνεται μέσω αύξησης των μισθών στον πλεονασματικό Βορρά και μείωσης των μισθών στον ελλειμματικό Νότο, επαναφέροντας έτσι τη χαμένη τους ανταγωνιστικότητα. Δυστυχώς για πολλά χρόνια γινόταν ακριβώς το αντίθετο.
Μια θεσμική λύση που θα έδινε ταυτόχρονα και προοπτικές ανάπτυξης είναι η προσαρμογή στις σημερινές συνθήκες της ΟΝΕ του σχεδίου του J. M. Keynes στο Bretton-Woods το 1944 (ηττήθηκε από το σχέδιο του αντιπροσώπου των ΗΠΑ, υπουργού Οικονομικών Harry Dexter-White).
Ως βασικό πυλώνα για την αντιμετώπιση των ανισορροπιών στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, ο Keynes πρότεινε μία αμφίδρομη προσαρμογή ελλειμματικών και πλεονασματικών χωρών (γνωστό ως «symmetric rebalancing»), ώστε οι πλεονασματικές χώρες να αυξήσουν τις εισαγωγές τους από τις ελλειμματικές χώρες μέσω της αυξημένης τους αγοραστικής δύναμης με στόχο τη δημιουργία ισορροπίας. Ο ρόλος της κεντρικής τράπεζας είναι να θέτει όρια σε ελλείμματα/πλεονάσματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, να χρηματοδοτεί τις ελλειμματικές χώρες και να ελέγχει τις πλεονασματικές με ένα πολύπλοκο σύστημα κινήτρων και επιβαρύνσεων (demurrages), όπως π. χ.:
(α) μέτρα στήριξης της εγχώριας ζήτησης στις πλεονασματικές χώρες,
(β) δάνεια και μεταβίβαση πόρων προς τις ελλειμματικές χώρες, και
(γ) πληρωμές σε ένα αποθεματικό Ταμείο.
Ενας αποτελεσματικός μηχανισμός τύπου Keynes θα απέτρεπε από νωρίς τη δημιουργία τέτοιων μεγάλων ανισορροπιών και θα βοηθούσε την Ευρωζώνη συνολικά να κυριαρχεί στα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών με αναπτυξιακό τρόπο, μη προβαίνοντας σε επώδυνα αποπληθωριστικά μέτρα. Πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι το πρόβλημα δεν είναι εθνικό, αλλά συστημικό, και ότι η εμμονή σε μονοσήμαντες αντιπληθωριστικές πολιτικές μπορεί να βαθύνει την κρίση και να αυξήσει τις συγκρούσεις, υπονομεύοντας τη μακροημέρευση του ευρώ. Μπορεί η προτεινόμενη λύση της έκδοσης ευρωομολόγων για τη διαχείριση του δημόσιου χρέους να αντιμετωπίζει προσωρινά τις συνέπειες της κρίσης, αλλά αν δεν αντιδράσει η ΟΝΕ, δημιουργώντας έναν συμμετρικά εξισορροπητικό μηχανισμό ανισορροπιών, μπορεί οι ευρωσκεπτικιστές να αποδειχθούν προφητικοί και το ευρώ να καταλήξει να έχει την τύχη του συστήματος Bretton-Woods: την κατάρρευση.
* Δρ Οικονομικών Επιστημών – Καθηγητής Οικονομικών, Αμερικανικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης (ACT), apantsio@act. edu
** Οικονομολόγος – Αναλυτής Πληροφοριακών Συστημάτων
Περί εθελοντικής ανταλλαγής ομολόγων (PSI+) ,νέας δανειακής σύμβασης ,‘μνημονίου’ Νο2 και άλλων δαιμονίων 28/1/2012
Περί εθελοντικής ανταλλαγής ομολόγων (PSI+) ,νέας δανειακής σύμβασης ,‘μνημονίου’ Νο2 και άλλων δαιμονίων 28/1/2012
του Καλλίνικου Κ. Νικολακόπουλου*
Η διαφαινόμενη επίτευξη συμφωνίας μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και του Διεθνούς Χρηματοοικονομικού Ινστιτούτου (International Institute οf Finance –εκπροσωπούμενο από τον Charles Dallara) ,για την εθελοντική ανταλλαγή ομολόγων του ελληνικού κράτους ,που κατέχονται από ιδιώτες, με απομείωση –κούρεμα’ στο 50% της ονομαστικής τους αξίας (PSI+) ,δεν πρόκειται κατ’ ουσία να επιλύσει το πρόβλημα της ελληνικής υπερχρέωσης (ακόμη και με το ελάχιστο δυνατό επιτόκιο αποπληρωμής τους). Ταυτόχρονα δεν πρόκειται να βοηθήσει στην επίλυση της συστημικής κρίσης της ευρωζώνης που με την λανθασμένη αρχιτεκτονική της και τις ασκούμενες πολιτικές της επιτείνει και διογκώνει το πρόβλημα των δημόσιων χρεών των χωρών μελών της (ιδίως των περιφερειακών).
Η συνάρτηση της επίτευξης αυτής της συμφωνίας με τη νέα δανειακή σύμβαση για την ‘σωτηρία’ της Ελλάδας μόνο ως ψευδεπίγραφη και απατηλή μπορεί να χαρακτηρισθεί. Είναι σαφές ότι η νέα δανειακή σύμβαση θα συνοδεύεται από την απαίτηση εφαρμογής ενός νέου ‘μνημονίου’ ,με μέτρα που θα επιτείνουν περαιτέρω την ύφεση της ελληνικής οικονομίας και θα αποσαθρώσουν ότι έχει απομείνει από τον κοινωνικό ιστό της χώρας μετά την εφαρμογή του πρώτου ‘μνημονίου’. Ουσιαστικά τα κεφάλαια που θα προκύψουν για την Ελλάδα ,από την υπογραφή αυτής της δανειακής σύμβασης ,προορίζονται για την αποπληρωμή τοκοχρεολυτικών δόσεων προς τους δανειστές και την αντιμετώπιση των συνεπειών του ‘κουρέματος’ ,κυρίως στον χώρο των τραπεζών και πιστωτικών ιδρυμάτων .
Κατά τα φαινόμενα το δίκαιο που θα διέπει τα νομικό καθεστώς έκδοσης των νέων ομολόγων θα είναι το αγγλικό ,και όχι το ελληνικό πού ίσχυε για το 93% περίπου των έως τώρα εκδοθέντων ομολόγων ,που διασφαλίζει σε σχεδόν απόλυτο βαθμό τα συμφέροντα των δανειστών. Η χώρα θα κληθεί να αποπληρώσει το σύνολο του χρέους της σε ευρώ ,ακόμη και στην περίπτωση επιστροφής σε εθνικό νόμισμα-δραχμή. Σε αυτή την περίπτωση η δεδομένη υποτίμηση της δραχμής ,σε σχέση με το ευρώ ,που θα ακολουθήσει θα σημάνει έως και τον υπερδιπλασιασμό του ήδη τεράστιου χρέους. Ακόμη αποκλείεται de facto μία ενδεχόμενη μελλοντική αναδιάρθρωση του χρέους. Η χώρα κινδυνεύει επίσης από μέτρα κατάσχεσης κατά της δημόσιας περιουσίας της που θα επιβάλουν οι δανειστές μας ,στα πλαίσια αναγκαστικής εκτέλεσης τίτλων που θα εκδοθούν από τα αρμόδια πλέον ,για την επίλυση των διαφορών ,δικαστήρια της ΕΕ.
Είναι δεδομένη η μη συμφωνία των σκιωδών τραπεζών (hedge funds) στο ‘κούρεμα’ των ελληνικών ομολόγων που κατέχουν (στην συντριπτική τους πλειοψηφία αποκτήθηκαν στην δευτερογενή αγορά με μεγάλη έκπτωση από την ονομαστική τους αξία) με το επιχείρημα ότι δεν επιφυλάσσεται η ίδια μεταχείριση και στα κατεχόμενα από την ΕΚΤ ελληνικά ομόλογα. Η ΕΚΤ ,αν και απέκτησε τα ελληνικά ομόλογα με παρόμοιο τρόπο ,αρνείται και απαιτεί την εξαίρεσή της από οποιοδήποτε ‘κούρεμά’ τους ,φερόμενη ως ο χειρότερος των κερδοσκόπων. Μια αποτυχία των διαπραγματεύσεων για την συμφωνία του PSI+, θα σήμαινε την αναβολή αποπληρωμής των δανειστών του ελληνικού κράτους.
Αυτή η αποτυχία θα αποτελούσε προφανέστατα πιστωτικό γεγονός που θα ενεργοποιούσε τα CDS (ασφάλιστρα κινδύνου που αγοράσθηκαν από κάποιους στον χρηματοπιστωτικό χώρο στοιχηματίζοντας στην ύπαρξη πιστωτικού γεγονότος). Στην περίπτωση αυτή κύριες χαμένες θα ήταν οι επενδυτικές τράπεζες που τα εξέδωσαν (Goldman Sachs ,AIG κλπ) με άμεσα ωφελημένους hedge funds που τα έχουν αγοράσει. Ταυτόχρονα όμως ζημιωμένα θα ήταν άλλα hedge funds που αγόρασαν ελληνικά ομόλογα στη δευτερογενή αγορά με τεράστια έκπτωση επί της ονομαστικής τους αξίας, προσδοκώντας στην αποπληρωμή τους στο ακέραιο υπό την απειλή ενεργοποίησης των CDS. Ακόμη κάποιες τράπεζες των χωρών του κέντρου της ευρωζώνης (Γερμανία ,Γαλλία) ,που υπό μυστικότητα οικοδόμησαν συνθετικά στοιχήματα –παράγωγα επί των ελληνικών ομολόγων (προσδοκώντας σε κερδοσκοπία τύπου SWAP) θα υποστούν ανάλογες ζημιές κινδυνεύοντας ακόμη και με χρεοκοπία.
Μία μη αποπληρωμή των ομολόγων ,που λήγουν τον τρέχοντα Μάρτιο ,που κατέχουν ελληνικές τράπεζες και ασφαλιστικά ταμεία θα τα έθετε σε κατάσταση πτώχευσης? Οι ελληνικές τράπεζες όμως οφείλουν την ύπαρξη και την λειτουργία τους στη συνέχιση της αφειδούς χρηματοδότησής τους και παροχής ρευστότητας από την ΕΚΤ. Μία διακοπή αυτής της χρηματοδότησής τους θα σήμαινε αυτόματα την κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος της ευρωζώνης ,σύμφωνα με το φαινόμενο ντόμινο. Τα ασφαλιστικά ταμεία ,ευρισκόμενα σε άκρως δυσχερή οικονομική θέση ανεξαρτήτως PSI+ ,θα μπορούσαν να ενισχυθούν οικονομικά βραχυπρόθεσμα για να συνεχίσουν την απρόσκοπτη λειτουργία τους το προσεχές χρονικό διάστημα (η προβληματική μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά τους είναι ανεξάρτητη από την επιτυχία του PSI+).
Μία μη επίτευξη συμφωνίας για τη νέα δανειακή σύμβαση θα έχει ως αποτέλεσμα το δημόσιο να μην μπορεί να εκπληρώσει τις τρέχουσες υποχρεώσεις του ,αφού δεν θα μπορεί να δανεισθεί ούτε από τις αγορές αλλά ούτε και να προσδοκά σε δάνεια της ‘τρόικας’? Η νέα δανειακή σύμβαση –‘μνημόνιο’ Νο2 παρουσιάζεται ως η νέα εθνική στόχευση για τη συνέχιση λειτουργίας του κράτους. Ένα ποσοστό της τάξης του 15-20% των χρημάτων του ‘μνημονίου’ Νο1. χρηματοδοτούσε την αποπληρωμή μισθών ,συντάξεων και δαπανών του πρωτογενούς ελλείμματος του ελληνικού δημοσίου. Είναι ξεκάθαρο όμως ότι τα χρήματα που θα εκταμιευθούν με βάση τη νέα δανειακή σύμβαση ,θα κατευθύνονται αποκλειστικά στην αποπληρωμή των παλαιών δανείων και δεν θα χρηματοδοτούν πιθανές νέες οικονομικές υπερβάσεις που προκύπτουν από την λειτουργία του ελληνικού κράτους (καταβολή μισθών –συντάξεων ,δαπάνες παιδείας -υγείας κλπ). Καθίσταται σαφές ότι οι μόνοι ωφελημένοι από τη σύναψη της νέας δανειακής σύμβασης θα είναι οι δανειστές της χώρας.
Μπορεί η μη υπογραφή της νέας δανειακής σύμβασης να οδηγήσει την Ελλάδα εκτός ευρωζώνης και επακόλουθα εκτός ΕΕ? Δεν προβλέπεται από καμία συνθήκη ή νομικό κείμενο η εκδίωξη μίας χώρας μέλους από την ευρωζώνη. Ακόμη και μία ομόφωνη απόφαση των υπολοίπων 16 χωρών της για εκδίωξη της Ελλάδας από την ευρωζώνη ,δεν έχει νομικό αντίκρισμα (αν και είναι αδύνατο αυτό να ψηφισθεί από Ιρλανδία και Πορτογαλία που τις καθιστά τις επόμενες υποψήφιες για έξοδο). Όμως ακόμη και αν αυτό ήταν νομικά επιτεύξιμο θα σήμαινε αυτόματα την κατάρρευση Ιρλανδίας ,Πορτογαλίας ,Ισπανίας ,Ιταλίας ,Βελγίου και τελικά την διάλυση της ίδιας της ευρωζώνης. Είναι σαφές ότι οι ως τώρα εκτοξευθείσες απειλές για ενδεχόμενη έξοδο της Ελλάδας από την ευρωζώνη ,είναι άνευ αντικειμένου και μπορούν να εκληφθούν μόνο ως μία τεράστια χυδαία ‘μπλόφα’.
Ποια θα ήταν τα ενδεχόμενα οφέλη της Ευρώπης από ένα ναυάγιο του PSI+? Οι απώλειες των τραπεζών των χωρών του κέντρου της ευρωζώνης ,από την ενεργοποίηση των CDS και μία ελληνική στάση πληρωμών ,θα έθετε το ευρωπαικό ‘ιερατείο’ προ των ευθυνών του για την επακόλουθη τραπεζική κρίση. Εκ των πραγμάτων θα εξαναγκάζονταν στην ουσιαστική κεφαλαιακή ενίσχυση των τραπεζών με νέα κεφάλαια και όχι με μείωση των παρεχόμενων δανείων που επιτείνει την ύφεση. Θα ήταν ένα ουσιαστικό βήμα για την λειτουργία της ΕΚΤ ως μια πραγματική κεντρική τράπεζα (π.χ. Fed) ,παρεμβαίνοντας για την ορθολογική διαχείριση των χρεών των χωρών της ευρωζώνης και όχι να διατείνεται για το νομισματικό χαρακτήρα των παρεμβάσεών της (δεν είναι δυνατό στην περίπτωση της Ελλάδας τα κατεχόμενα από την ΕΚΤ ομόλογα να μένουν άτρωτα ενώ εκείνα π.χ. του ΙΚΑ να υφίστανται ‘κούρεμα’). Το πανθομολογούμενο πλέον ναυάγιο της εφαρμοσθείσας ‘μνημονιακής’ πολιτικής στη χώρα μας πρέπει να αποτελέσει το έναυσμα για τον επανασχεδιασμό της πολιτικής αντιμετώπισης της κρίσης στην ευρωζώνη. Η πιθανή επιτυχία του PSI+ θα αναβάλει ,αλλά όχι ματαιώσει ,την λήψη των αναγκαίων αποφάσεων για αυτό. Θα παραπεμφθεί στο μέλλον η λήψη απόφασης ορθολογικού επανασχεδιασμού του οικοδομήματος της ευρωζώνης ή ,αν αυτό δεν καταστεί δυνατό ,η διάλυσή της.
Ποια θα είναι τα ενδεχόμενα οφέλη της Ελλάδας από ένα ναυάγιο του PSI+? Είναι πασιφανές πλέον ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να υπερβεί την κρίση λαμβάνοντας νέα δάνεια ακολουθώντας υφεσιακές πολιτικές συνεχούς μείωσης του ΑΕΠ της. Η εφαρμογή του PSI+ θα συσκοτίσει για ένα χρονικό διάστημα τις πραγματικές συνέπειες μια τέτοιας πολιτικής και δεν θα μας δώσει τη δυνατότητα εκπόνησης ενός πραγματικού σχεδίου αναδιάρθρωσης –ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας που θα εντάσσεται στα πλαίσια ορθολογικού επανασχεδιασμού της ευρωζώνης. Είναι απαραίτητη η αποδοχή από την Ελλάδα ότι πρέπει να επιβιώσει ακολουθώντας ένα ριζικά διαφορετικό μίγμα πολιτικής ,από αυτό που ακολουθήθηκε (έχουμε αναφερθεί συνοπτικά με προτάσεις μας σε προηγούμενο άρθρο) επιτυγχάνοντας πρωτογενή πλεονάσματα (ανεξαρτήτως του επανασχεδιασμού ή της διάλυσης της ευρωζώνης). Η θανάσιμη αγωνία της αναμονής της επόμενης δόσης του δανείου για συνέχιση της ‘ύπαρξής’ μας μπορεί να παρομοιασθεί με έναν ασθενή που επιβιώνει χάρη στα μηχανήματα της μονάδας εντατικής θεραπείας. Αυτό το σήριαλ των δύο σχεδόν ετών που παρακολουθούμε ,ματαιώνει οποιαδήποτε σκέψη ή διάθεση για την πραγματοποίηση επενδύσεων που θα δώσουν αναπτυξιακή ώθηση στην οικονομία. Μία ενδεχόμενη στάση πληρωμών της Ελλάδας ,θα εξανάγκαζε τους ευρωπαίους ‘σχεδιαστές’ να διαπιστώσουν τα λάθη τους από μια πιθανότατη διάλυση της ευρωζώνης και να επέστρεφαν στο εργαστήριο για τον επανασχεδιασμό και την ανοικοδόμησή της με στέρεα υλικά.
* Οικονομολόγος (πτυχιούχος οικονομικών επιστημών, 2ετές μάστερ ειδίκευσης στην τραπεζική-χρηματοοικονομική) – Αναλυτής Πληροφοριακών Συστημάτων , email : nikokal02@yahoo.gr
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)